Light Mode

Dark Mode

Όταν το θέατρο μετατρέπεται σε άρμα μάχης

Light Mode

Dark Mode

Όταν το θέατρο μετατρέπεται σε άρμα μάχης: Ένας Ρώσος κριτικός θεάτρου για την υποστήριξη του πολέμου στον επαγγελματικό του χώρο

Μετάφραση: Γρηγόρης Λιακόπουλος

Ενώ ευρωπαϊκά θέατρα εκφράζουν την αλληλεγγύη τους προς τον λαό της Ουκρανίας, μερικοί Ρώσοι συνάδελφοί τους στηρίζουν τον επιθετικό πόλεμο του Vladimir Putin. Ο Ρώσος κριτικός θεάτρου Anton Khitrov αναλύει μια δυσοίωνη μιλιταριστική δράση που συμπεριλαμβάνει 19 θέατρα.

 

Επίδειξη αφοσίωσης

Όλα ξεκινούν κάπως έτσι. Ένας τοπικός αξιωματούχος του πολιτισμού προτρέπει τον CEO ενός κρατικού θεάτρου να συμμετέχει σε μια δράση υποστήριξης της αποκαλούμενης ειδικής επιχείρησης στην Ουκρανία, όπως είναι ο ρωσικός ευφημισμός για τον πόλεμο. Αυτό σημαίνει πως θα πρέπει να τοποθετηθεί το λατινικό γράμμα Z, ένα νέο μιλιταριστικό σύμβολο, που οι αντίπαλοι του Vladimir Putin το αποκαλούν μισή σβάστικα, στην πρόσοψη του θεάτρου. Μερικές φορές ο CEO βρίσκει μια δικαιολογία ώστε να μην το κάνει. Άλλες φορές συμφωνεί. Τοπικοί δημοσιογράφοι γράφουν πως το θέατρο αποφάσισε να στηρίξει τον ρωσικό στρατό. Στην πραγματικότητα όμως οι καλλιτέχνες και οι υπόλοιποι εργαζόμενοι του θεάτρου μπορεί να μην έχουν καν ερωτηθεί: μια μέρα απλώς πάνε στη δουλειά τους και βλέπουν το έμβλημα του πολέμου πάνω στο κτίριό τους.

Η δράση αυτή ξεκίνησε από τον υποστηρικτή του Putin, Vladimir Mashkov, έναν διάσημο ηθοποιό του σινεμά και καλλιτεχνικό διευθυντή του μοσχοβίτικου θεάτρου Oleg Tabakov – απ’ ό,τι φαίνεται κατόπιν δικής του πρωτοβουλίας. Αργότερα εξαπλώθηκε και στις ρωσικές επαρχίες. Σήμερα 19 ρωσικά θέατρα είναι σημαδεμένα με ένα Z. Συνολικά υπάρχουν πάνω από 600, οπότε οι υποστηρικτές του πολέμου είναι ξεκάθαρα μειοψηφία.

Αυτές οι επιδείξεις αφοσίωσης ξεκίνησαν μόλις κατά το τέλος Μαρτίου, έναν μήνα μετά από την εισβολή στην Ουκρανία. Στις πρώτες όμως μέρες του πολέμου, μπορούσε κανείς να παρατηρήσει μια εντελώς διαφορετική αντίδραση της ρωσικής θεατρικής κοινότητας: πολλά μέλη της, μεταξύ τους διάσημοι ηθοποιοί και σκηνοθέτες, δεν φοβήθηκαν να μιλήσουν ενάντια στις πράξεις του Putin. Κάποιοι εξ αυτών έχουν ήδη πληρώσει για τα λόγια τους με τις δουλειές τους, όπως ο Dmitry Volkostrelov, πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής του Κέντρου Meyerhold στη Μόσχα.

Ως Ρώσος κριτικός θεάτρου πραγματικά δεν θα ήθελα ένα Z να γίνει το παγκοσμίως αναγνωρίσιμο πρόσωπο του ρωσικού θεάτρου, αντικαθιστώντας τον γλάρο – το έμβλημα του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας. Οπότε εστιάζω στο γεγονός πως η δράση αυτή δεν είναι σε καμία περίπτωση μαζική. Έχει όμως πολλά να πει σχετικά με τον ρόλο που θέλει το αυταρχικό καθεστώς του Putin να επιβάλει στις τέχνες γενικώς και στο θέατρο συγκεκριμένα.

 

Μετατροπή σε άρμα μάχης

Η δράση με το Z δεν μαρτυρά μόνο τον τρομερό κομφορμισμό μερικών διευθυντών θεάτρου – μια αρετή συνειδητά καλλιεργημένη στους Ρώσους κρατικούς υπαλλήλους – αλλά εγείρει επίσης αμφιβολίες σχετικά με την επάρκειά τους. Άνθρωποι σχετικοί με την τέχνη του θεάτρου δεν θα ανέχονταν ποτέ ένα τέτοιο σύμβολο πάνω στο κτίριό τους, και ο λόγος είναι ο εξής:

Σύμφωνα με το Meduza, ένα ανεξάρτητο ρωσόφωνο μέσο, το Z έγινε το έμβλημα της αποκαλούμενης ειδικής επιχείρησης κατόπιν πρότασης του προπαγανδιστικού σταθμού Russia Today και των ειδικών στο PR του Υπουργείου Άμυνας. Αρχικά ήταν ένα σύμβολο πάνω σε ρωσικά στρατιωτικά οχήματα, το οποίο φαίνεται να σημαίνει πως ανήκουν στη Δυτική Στρατιωτική Διοίκηση (η ρωσική λέξη για τη «Δύση» ξεκινά με z όταν μεταγραφεί στο λατινικό αλφάβητο). Έτσι το γράμμα Z, όπου κι αν απεικονίζεται, είναι στην πραγματικότητα το κοστούμι ενός άρματος μάχης ή ενός οβιδοβόλου.

Η υποκριτική είναι μια αρχαία τέχνη που φέρει ένα ίχνος από μαγικές ιδέες σχετικά με τον κόσμο. Το να ντύνεσαι όπως ένας ρόλος θεωρείται εδώ και πολύ καιρό ως κάτι κοντινό στο να αλλάζεις μορφή. Όταν ένας άνθρωπος υποδύεται κάποιον άλλο, αυτό αλλάζει τη φύση του – μερικές φορές μη αναστρέψιμα. Αυτή η μυστικιστική αντίληψη περί υποκριτικής βρίσκεται, για παράδειγμα, στον θρύλο του Άγιου Γενέσιου, του Χριστιανού προστάτη του θεάτρου.

Ο Γενέσιος ήταν κωμικός στην αρχαία Ρώμη. Μια φορά έπαιζε έναν άρρωστο που επρόκειτο να βαφτιστεί, σε ένα σατιρικό έργο που κορόιδευε τους Χριστιανούς. Όταν οι ηθοποιοί που έπαιζαν τους ιερείς τον έλουσαν με νερό, εκείνος είδε αγγέλους να κρατούν ένα βιβλίο με τη λίστα όλων των αμαρτημάτων του, οι οποίες διαγράφονταν μία-μία. Ο Γενέσιος ανακοίνωσε στο κοινό πως ασπάστηκε όντως την πίστη. Αργότερα εκτελέστηκε κατ’ εντολήν του αυτοκράτορα.

Η παράλογη πίστη στο υπερφυσικό στοιχείο της υποκριτικής έχει επιβιώσει στον σημερινό πολιτισμό. Κάτι που επιβεβαιώνει η περίπτωση του Volodymyr Zelensky, που ήταν επίσης κωμικός, όπως ο Γενέσιος, και έπαιζε τον πρόεδρο της Ουκρανίας στην τηλεοπτική σειρά Υπηρέτης του Λαού. Το 2019 οι Ουκρανοί τον ψήφισαν στις πραγματικές προεδρικές εκλογές. Η γενναία συμπεριφορά του Zelensky στη διάρκεια του πολέμου απέδειξε πως η προεδρία ήταν για εκείνον κάτι ασύγκριτα περισσότερο από έναν καλοπαιγμένο ρόλο.

Είναι ευρέως γνωστό πως δεν παίζουν μόνο άνθρωποι επί σκηνής, αλλά και άψυχα αντικείμενα: ένα ύφασμα μετατρέπεται σε ουρανό, μια λάμπα σε φεγγάρι και λίγη μπογιά μετατρέπεται σε αίμα. Ένα κτίριο θεάτρου μπορεί επίσης να υποκρίνεται.

Στο τέλος Μαρτίου θέατρα στην Ευρώπη άρχισαν να τοποθετούν την κυριλλική επιγραφή «дети» («παιδιά» στα ρωσικά) μπροστά από τις εισόδους τους. Αυτό γίνεται εις μνήμην των πολιτών που κρύφτηκαν στο θέατρο της Μαριούπολης στην Ουκρανία στις 16 Μαρτίου: μια παρόμοια επιγραφή «παιδιά» δεν μπόρεσε να τους σώσει από τον ρωσικό βομβαρδισμό (130 άτομα επιβίωσαν της επίθεσης, αλλά 300 σκοτώθηκαν σύμφωνα με τις ουκρανικές αρχές). Δεδομένων των παραπάνω, κάθε θέατρο που αποφάσισε να εκφράσει με αυτόν τον τρόπο την αλληλεγγύη του προς τους Ουκρανούς μετατρέπεται το ίδιο σε κατεστραμμένο καταφύγιο και φέρει μερίδιο από τον πόνο της Ουκρανίας.

Επίσης κάθε θέατρο που τοποθέτησε το Z στην πρόσοψή του μετατρέπεται σε ρωσικό άρμα μάχης και φέρει μερίδιο από την ευθύνη για την επιθετικότητα της χώρας. Οι συνέπειες αυτών των μεταμορφώσεων είναι αναπόφευκτες.

 

Μια ολέθρια συμπόρευση

Τα πολεμικά παιχνίδια είναι τυπικό φαινόμενο της ρωσικής κοινωνίας στην εποχή του Putin. Η Ημέρα της Νίκης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που γιορτάζεται στη Ρωσία στις 9 Μαΐου, άλλαξε περιεχόμενο στις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα: τώρα πια εκείνη τη μέρα οι Ρώσοι πανηγυρίζουν για τη στρατιωτική δύναμη της χώρας, αντί να θρηνούν τους πεσόντες στρατιώτες. Το ανεπίσημο σλόγκαν της γιορτής αυτής είναι: «Μπορούμε να το ξανακάνουμε!», που δηλώνει απειλή προς τις δυτικές χώρες. Στις 9 Μαΐου αυτοκόλλητα «Μέχρι το Βερολίνο!» εμφανίζονται πάνω σε αυτοκίνητα, αναπαράγοντας τις επιγραφές στα σοβιετικά οχήματα, παιδιά ντύνονται στρατιώτες, μέχρι και καροτσάκια μωρών παίρνουν την όψη αρμάτων μάχης. Εν έτει 2022, κοιτώντας ξανά αυτή τη μιλιταριστική performance, κανείς δεν θα μπορέσει να την αποκαλέσει απλώς ένα άκακο καρναβάλι.

Ας επιστρέψουμε στα θέατρα και τις δικές τους δράσεις. Μπορώ εύκολα να φανταστώ τέχνη σε ένα πρώην καταφύγιο, αλλά ένα άρμα μάχης στην υπηρεσία του πολιτισμού είναι αδιανόητο. Κανένα όπλο, ούτε καν αυτό του αμυνόμενου, δεν μπορεί να είναι εργαλείο ενός καλλιτέχνη, εκτός κι αν έχει επιδεικτικά αφοπλιστεί και μετατραπεί από πολεμικό σύμβολο σε αντιπολεμικό.

Αυτό συνέβη στο μνημείο των σοβιετικών αρμάτων IS-2 στην Πράγα: το 1991 ο Τσέχος καλλιτέχνης David Czerny έβαψε ένα στρατιωτικό όχημα σε θηλυπρεπές (που συνήθως σημαίνει άρνηση της βίας) ροζ, διαμαρτυρόμενος ενάντια στον σοβιετικό στρατιωτικό εκβιασμό της Ανατολικής Ευρώπης. Ένα άλλο παράδειγμα είναι το μνημείο Ελπίδα για την Ειρήνη, φτιαγμένο από τον Γαλλο-Αμερικάνο καλλιτέχνη Armand στο Γιαρζέ του Λιβάνου το 1995, προς τιμήν του τέλους του εμφυλίου πολέμου: ένας τσιμεντένιος πύργος με άρματα μάχης εντοιχισμένα πάνω του.

Ο σκοπός της τέχνης είναι να επιλύει τις αντιφάσεις εντός της κοινωνίας μέσω της κατανόησης και του διαλόγου, όχι μέσω της βίας. Οπότε ή συμπόρευση καλλιτεχνών και στρατού είναι αδύνατη, και για αυτό πάντα απορούσα για την ύπαρξη ενός Θεάτρου Στρατού στη Μόσχα, το οποίο υπάγεται στο Υπουργείο Άμυνας (όλως περιέργως πάντως, αυτό το θέατρο δεν εξέφρασε δημόσια στήριξη προς τις τελευταίες ενέργειες του ρωσικού στρατού).

Στην πράξη, η μετατροπή σε άρμα μάχης σημαίνει εγκατάλειψη της καλλιτεχνικής ανεξαρτησίας και οριστική συνθηκολόγηση με ένα αυταρχικό καθεστώς. Τα θέατρα με την επιγραφή Z συμφώνησαν ήδη με τον ρόλο που οι αξιωματούχοι του Putin επιφυλάσσουν για τους καλλιτέχνες: τον πολιτισμό ως επίφαση. Το κράτος θέλει να χρησιμοποιήσει την αυθεντία του πολιτισμού, ώστε να πετύχει τους δικούς του στόχους. Είναι σημαντικό για το καθεστώς οι τέχνες να δείχνουν αφοσίωση και ταυτόχρονα να μοιάζουν ανεξάρτητες – για αυτό προσπαθούν να παρουσιάσουν τη δράση με το Z ως μια πρωτοβουλία των ίδιων των θεάτρων. Εκπληρώνοντας υπάκουα τις επιθυμίες των αξιωματούχων, οι ομάδες αυτές παύουν να είναι θέατρα και αρχίζουν να υποκρίνονται πως είναι. Με άλλα λόγια, τα θέατρα που μοιάζουν με άρματα μάχης είναι στην πραγματικότητα άρματα μάχης που παίζουν τα θέατρα.

ΔΙΑΔΩΣΤΕ ΤΟ

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email