Light Mode

Dark Mode

‘Νέες’ τεχνολογίες: Πανδώρα ή Πανάκεια;

Light Mode

Dark Mode

‘Νέες’ τεχνολογίες: Πανδώρα ή Πανάκεια; Επαναδιατύπωση της ερώτησης μέσα από το έργο καλλιτεχνών των παραστατικών τεχνών στην Ελλάδα

 «‘Νέες’ τεχνολογίες: Πανδώρα ή Πανάκεια;» Μια ερώτηση επαναληπτικά διατυπωμένη σε πολλαπλές χρονικές περιόδους, εντός διαφορετικών πλαισίων και με αφορμή τις ‘νέες’  τεχνολογίες της κάθε εποχής. Στον χώρο των παραστατικών τεχνών, παρομοίως, το ερώτημα επαναδιατυπώνεται συχνά, πυροδοτώντας ένα εύρος απαντήσεων που εκτείνονται από τεχνο-φοβικές προσεγγίσεις έως ακραία τεχνο-ουτοπικές. Οι μορφές και οι ρόλοι που αναλαμβάνουν οι τεχνολογίες καθώς ενσωματώνονται σε έργα παραστατικών τεχνών, ποικίλλουν. Κάποιες από αυτές τις μορφές και τους ρόλους επιχειρεί να εξετάσει το άρθρο αυτό, με αφορμή τη δουλειά και την οπτική ορισμένων καλλιτεχνών[1] που έχουν δραστηριοποιηθεί στο πεδίο των παραστατικών τεχνών στην εγχώρια καλλιτεχνική σκηνή.

Ο χώρος των παραστατικών τεχνών ανέκαθεν ενσωμάτωνε πολλαπλά μέσα και τεχνολογίες. Καθώς όμως «οι πιο επιδραστικές τεχνολογίες συνυφαίνονται με την καθημερινότητα μέχρι που γίνονται αδιαχώριστες από αυτήν[2]», κανένας όταν μιλάει πλέον για νέες τεχνολογίες δεν αναφέρεται στη γραφή, τα ενδύματα, τα φώτα ή τους μηχανισμούς στήριξης των σκηνικών μιας παράστασης. Το ενδιαφέρον σήμερα έλκουν οι ψηφιακές τεχνολογίες. Τα γρανάζια του από μηχανής θεού μετατράπηκαν σε ψηφιακά σήματα μιας άλλης μηχανής.

Οι ψηφιακές τεχνολογίες που ενσωματώνονται σε θεατρικά έργα και περφόρμανς συχνά αποσκοπούν στη σύνθεση μιας διευρυμένης σκηνογραφίας. Ψηφιακές κινούμενες εικόνες -όπως βίντεο και γραφικά στοιχεία- προβάλλονται πάνω στην υπάρχουσα (υλική) σκηνογραφία και μεταβάλλονται δυναμικά. Το σκηνικό αποκτά ένα επίπεδο (layer) ψηφιακής πληροφορίας που εξελίσσεται σε συνάρτηση με τον χρόνο. Συχνά οι προβολές αγκαλιάζουν επιφάνειες ή αντικείμενα του χώρου μέσω τεχνικών projection mapping, μεταμορφώνοντας δυναμικά επιμέρους στοιχεία του σκηνικού χώρου.

Καλλιτεχνικές ομάδες που δραστηριοποιούνται στο πεδίο των παραστατικών τεχνών διερευνούν τρόπους με τους οποίους οι ψηφιακές τεχνολογίες -πέρα από στοιχεία της σκηνογραφίας- αναδεικνύονται σε σημαίνοντα δραματουργικά στοιχεία. Η Τζένη Αργυρίου (ομάδα amorphy.org)[3] εντάσσει την ψηφιακή εικόνα στα εκφραστικά της μέσα και την αξιοποιεί ποικιλοτρόπως. Οι προβαλλόμενες εικόνες αλληλεπιδρούν με τ@ς περφόρμερ, αποκαλύπτουν ταυτοχρόνως πολλαπλές χρονικότητες, αποδομούν και ανασυνθέτουν γεγονότα και μνήμες, θέτουν σε διάλογο διαφορετικές απόψεις και φωτίζουν πολλαπλές όψεις. Στα έργα Memoria Obscura (2012) και Memorandum (2014), αρχειακό φωτογραφικό υλικό από τον εμφύλιο και τον Α’ παγκόσμιο πόλεμο αποκαλύπτονται σταδιακά και αποσπασματικά, δημιουργώντας νέους συσχετισμούς μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Η μη ιεραρχική θέαση θραυσμάτων μνήμης επιτρέπει τον αναστοχασμό του παρελθόντος και της σχέσης του με το παρόν[4]. Στο έργο Dr Maybe Darling (2010) πολλαπλά πρόσωπα προβάλλονται ταυτοχρόνως επί σκηνής και συνδιαλέγονται, παρέχοντας πολλαπλές οπτικές γύρω από τις λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, που σχετίζονται με τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων. Οι επιφάνειες προβολής στα έργα της Τζένης Αργυρίου επίσης ποικίλλουν. Οι ψηφιακές εικόνες εμφανίζονται τμηματικά και ανασυντίθεται προβαλλόμενες πάνω σε χάρτινες λωρίδες, σαν φωτογραφικό φιλμ που εμφανίζει σταδιακά ο περφόρμερ-φωτογράφος (Memoria Obscura)˙ πρόσωπα εμφανίζονται αιωρούμενα, προβαλλόμενα πάνω σε μπαλόνια˙ άλλα πρόσωπα αποδομούνται και επανασυντίθενται καθώς προβάλλονται πάνω σε ανοιγοκλειόμενα παραπετάσματα (Dr Maybe Darling). Μπαλόνια, κουρτίνες, χαρτιά, αλλά και τα σώματα των περφόρμερ, δημόσια κτίρια ή κοντέινερ τοποθετημένα σε πλατείες, κινούμενα πανό που κουβαλάει το αστικό πλήθος στους δρόμους της πόλης (Αποθέματα: Inventory, 2018) μετατρέπονται σε επιφάνειες προβολής, σε φορείς περιεχομένου και νοημάτων, και εν τέλει σε στοιχεία της δραματουργίας.

Προβολές σε δημόσια κτίρια ενσωματώνονται και στην περιπατητική παράσταση E_ΦΥΓΑ Μικρασία της Γιολάντας Μαρκοπούλου[5], που παρουσιάστηκε σε δρόμους της Ελευσίνας. Η δραματουργός του έργου Ιωάννα Βαλσαμίδου περιγράφει πως χρησιμοποίησαν τις προβολές σε τοίχους προσφυγικών σπιτιών δραματουργικά, ως άλλη ‘κλειδαρότρυπα’ που αποκαλύπτει τον εσωτερικό τους χώρο. Το κοινό ‘εισχωρεί’ μέσω της προβολής στην τραπεζαρία ενός σπιτιού, όπου παρακολουθεί την εξιστόρηση έξι γυναικών. Η διάσταση αυτή του εσωτερικού χώρου αίρεται, όταν οι ίδιες γυναίκες εμφανίζονται ζωντανά, για να περπατήσουν με το κοινό μέχρι τη λήξη της διαδρομής.   

Στις ψηφιακές προβολές προστίθενται στοιχεία αλληλεπίδρασης, όταν παράμετροι του ψηφιακού περιεχομένου μεταβάλλονται δυναμικά σε συνάρτηση με πληροφορίες που συλλέγονται από τ@ς περφόρμερ. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το ψηφιακό περιεχόμενο λαμβάνει αποφάσεις σύμφωνα με τους αλγόριθμους που το δημιουργούν και αλληλοεπιδρά με τ@ς περφόρμερ, πολλές φορές με τρόπους απρόβλεπτους. Αυτή η δυνατότητα δράσης (agency) των ψηφιακών στοιχείων θολώνει το όριο μεταξύ άψυχου σκηνικού και έμψυχων ερμηνευτών. Η περφόρμερ του έργου Full Moon[6], Ειρήνη Τσιμπραγού, η οποία στη διάρκεια του έργου αλληλεπιδρούσε με μια προβαλλόμενη διαδραστική ψηφιακή οντότητα, ανέφερε πως βίωσε μια εμπειρία παρόμοια με την αλληλεπίδραση με έναν συν-ερμηνευτή.

Με παρόμοιο τρόπο η Χρυσάνθη Μπαδέκα[7] αντιλαμβάνεται τεχνολογικές οντότητες ως όντα με (ημι)αυτόνομη ζωή. Το φως του laser, που ελέγχεται αλγοριθμικά στο έργο re-FLOW PORTRAITS, κινείται στον χώρο και αποκτά ζωή, αναπνέει, γίνεται θάλασσα, λίμνη αίματος ή σπάει σε μικρότερες οντότητες. Στο πρώτο έργο της σειράς RE-FLOW (ORA Grant) -μια μακράς διάρκειας περφόρμανς με 20 χορευτές/τριες- το τεχνολογικό σύστημα επηρεάζει πιο δομικά στοιχεία του έργου. Πρόκειται για ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης το οποίο λαμβάνει χωρικά δεδομένα σχετικά με τη θέση των χορευτών, αλλά και βιο-δεδομένα σχετικά με τις σωματικές τους λειτουργείες. Βάσει των δεδομένων αυτών, ο αλγόριθμος του συστήματος προτείνει στ@ς χορευτές/τριες επόμενες ακολουθίες κινήσεων.

Με αυτόν τον τρόπο σταδιακά τα νέα μέσα συμβάλλουν στη λήψη αποφάσεων που μπορεί να σχετίζονται με τη χορογραφία ή τη σκηνοθεσία ενός έργου, αναλαμβάνοντας νέους ρόλους. Στο έργο Ηχώ και Νάρκισσος της ομάδας Medea Electronique[8], οι αλγόριθμοι του Αλέξανδρου Δρυμωνίτη[9] παράγουν τον ήχο της όπερας και το λιμπρέτο που ερμηνεύουν οι ερμηνευτές. Μέσα από εντολές live coding (κώδικα που γράφεται και εκτελείται σε πραγματικό χρόνο επί σκηνής) συναρτήσεις της γλώσσας προγραμματισμού Python παράγουν τον ήχο της παράστασης. Παράμετροι του ήχου μεταβάλλονται δυναμικά μέσα από την αλληλεπίδραση των ερμηνευτών με τον αλγόριθμο. Αυτή η αλληλεπίδραση δεν επηρεάζει μόνο το ηχητικό αποτέλεσμα, αλλά παίζει ρόλο και δραματουργικά. Για παράδειγμα, στη σκηνή όπου ο Νάρκισσος μιλάει στο είδωλό του, ο αλγόριθμος διπλασιάζει τη φωνή του Νάρκισσου, όταν αυτή ξεπεράσει ένα τονικό ύψος. Έτσι δημιουργείται μια διφωνία από διαφορετικές τονικότητες που συμπαραδηλώνει την ταυτόχρονη παρουσία του Νάρκισσου και του ειδώλου του. Παρόμοιες αλληλεπιδράσεις υπάρχουν και σε άλλα σημεία, όπως στη σκηνή του θρήνου της Ηχούς.

Προς μια διαφορετική κατεύθυνση κινούνται έργα που ενσωματώνουν νέες τεχνολογίες σε επιτελεστικές δράσεις στον δημόσιο χώρο. Οι τεχνολογίες ενσωματώνονται σε υλικά αντικείμενα ή κατασκευές και συμβάλλουν στην αλληλεπίδραση των περφόρμερ με πληροφορίες του περιβάλλοντος ή διερχόμενους ανθρώπους. Στο έργο της Αφροδίτης Ψαρρά[10], οι ηλεκτρονικές τεχνολογίες ενσωματώνονται σε ενδύματα, επεκτείνοντας το ανθρώπινο σώμα. Μέσω ηλεκτρομηχανικών εξαρτημάτων, αόρατα μεγέθη του περιβάλλοντος (όπως η κοσμική ακτινοβολία στο έργο Cosmic Bitcasting ή τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία στο έργο Divergence) μεταφράζονται σε σήματα -δυνάμεις, δονήσεις, φως και ήχο- που γίνονται αισθητά από τις ανθρώπινες αισθήσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι ικανότητες του σώματος διευρύνονται και μετατοπίζεται η ανθρώπινη αντίληψη για τον κόσμο που μας περιβάλλει. Στο έργο του Κώστα Ντάφλου[11] οι ετερόκλητες τεχνολογίες ενσωματώνονται σε κινητές διατάξεις που «οδηγούν» ή «ακολουθούν» περιπλανήσεις στον δημόσιο χώρο. Τα έργα της σειράς CIPO (Cybernetic Intelligent Parasitic Objects) έχουν τη μορφή τροχήλατων κατασκευών που περιπλανώνται μαζί με τ@ς περφόρμερ σε συχνά ασταθείς δημόσιους χώρους. Οι τεχνολογικές διατάξεις δρουν ως καταλύτες διαλογικών δράσεων, που συμβάλλουν στη συγκρότηση εφήμερων κοινοτήτων. Λαμβάνουν οπτικοακουστικά σήματα από το αστικό περιβάλλον και τους συμμετέχοντες και τα μεταγράφουν σε νέα σήματα ψηφιακά ή αναλογικά, που δρουν ως τεκμήρια των δράσεων. Για παράδειγμα, η τροχήλατη διάταξη Cipo_08 <trailer>, εντάχθηκε σε διαλογικές δράσεις στα όρια του καταυλισμού των Αφγανών προσφύγων, στις εκβολές του ρέματος Μειλίχου στην Πάτρα, ενεργοποιώντας αλληλεπιδράσεις και συνομιλίες, και επιδιώκοντας τον κριτικό επεναπροσδιορισμό της σχέσης των συμμετεχόντων με τον τόπο και τους «άλλους»[12].

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω, η τεχνολογία λαμβάνει πολλαπλούς διαφορετικούς ρόλους στο πλαίσιο θεατρικών έργων και περφόρμανς: συμβάλλει στη σύνθεση ενός επαυξημένου δυναμικού σκηνικού, ζωντανεύει και αλληλοεπιδρά ημιαυτόνομα ως συν-ερμηνευτής, λαμβάνει αποφάσεις σχετικά με τη χορογραφία, τη σκηνοθεσία ή το λιμπρέτο μιας όπερας. Άλλοτε επεκτείνει τις αισθήσεις του ανθρώπινου σώματος ή λειτουργεί ως καταλύτης συγκρότησης εφήμερων κοινοτήτων. Σε κάθε περίπτωση οι ανθρώπινοι συντελεστές νοηματοδοτούν τις παραπάνω χρήσεις εγγράφοντας στα τεχνολογικά συστήματα τις προθέσεις τους, συχνά παραχωρώντας σε αυτά ένα μέρος της δυνατότητας δράσης και της λήψης αποφάσεων. Σε πολλές περιπτώσεις οι ίδιοι/ες οι καλλιτέχνες δημιουργούν ή τροποποιούν τα τεχνολογικά συστήματα που χρησιμοποιούν, μέσα από τεχνολογίες ανοιχτού κώδικα και πρακτικές DIY (Do-It-Yourself), εγγράφοντας σε αυτά τις δικές τους ανάγκες και επιθυμίες. Σε κάθε περίπτωση οι ποιότητες των πληροφοριών που επικοινωνούνται μέσω των ψηφιακών μέσων[13] και η ποιητική οικειοποίηση των ανεπαίσθητων σημάτων που ευδοκιμούν στις ενδιάμεσες καταστάσεις εναπόκεινται (ακόμα;) στον άνθρωπο.

 

 

[1] Η συγγραφέας ευχαριστεί θερμά τ@ς εξής καλλιτέχνες για τη συνεργασία, τις συζητήσεις και για την έμπνευση: Τζένη Αργυρίου, Ιωάννα Βαλσαμίδου, Αλέξανδρο Δρυμωνίτη, Χρυσάνθη Μπαδέκα, Κώστα Ντάφλο, Ειρήνη Τσιμπραγού και Αφροδίτη Ψαρρά.

[2] Weiser, M. (1999). The computer for the 21st century. ACM SIGMOBILE Mobile Computing and Communications Review, 3(3), 3-11.

[3]   http://tzeniargyriou.com/

[4] Panagiotara, B., & Tsintziloni, S. (2015). A shifting landscape: Contemporary Greek dance and conditions of crisis. Journal of Greek Media & Culture, 1(1), 29-45

[5] http://www.polyplanity.com/

[6] https://peqpez.net/2014/03/11/full-moon/

[7] https://www.chrysanthibadeka.com/

[8] http://medeaelectronique.com/

[9] http://drymonitis.me/

[10] https://afroditipsarra.com/

[11] http://users.ntua.gr/kdaflos/

[12] Ντάφλος, Κ.(2015). Τακτικές τεχνοπολιτικών μέσων: Διαδικασίες συγκρότησης κοινών τόπων: Διατάξεις. Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών.

[13] Τζένη Αργυρίου στο IDENTITY IN BETWEEN της RUNONART https://www.runonart.com/projects/identity-in-between

 

ΔΙΑΔΩΣΤΕ ΤΟ

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email