Light Mode

Dark Mode

Μητέρες: Οδηγός επιβίωσης στο ελληνικό θέατρο

Light Mode

Dark Mode

To ΑCT II δημοσιεύει σήμερα το άρθρο της Ιώς Βουλγαράκη, όπως αυτό γράφτηκε τον Μάιο του 2021, με σκοπό να αντιληφθεί και να καταδείξει το αφιλόξενο περιβάλλον του ελληνικού θεάτρου για μια εργαζόμενη μητέρα. Μετά τις ζοφερές εξελίξεις των τελευταίων ημερών αναφορικά με το συνέδριο περί γονιμότητας, τις οποίες παρακολουθούμε άφωνες και άφωνοι, αισθανόμαστε την ανάγκη να το αφιερώσουμε σε όλες τις γυναίκες, των οποίων η αυτοδιάθεση είναι μη διαπραγματεύσιμη. Είμαστε δίπλα τους σε όλο αυτό το κύμα ακραίου συντηρητισμού που υφίστανται. Για εμάς η μητρότητα δεν είναι προορισμός, είναι επιλογή.

Η συντακτική ομάδα του ACT II

 

Το κείμενο που ακολουθεί απευθύνεται στις μαμάδες – νυν, μέλλουσες, δυνάμει – που εργάζονται με οποιαδήποτε ιδιότητα στο ελληνικό θέατρο, είτε αυτές έχουν σύντροφο είτε είναι μόνες τους.

Πάλλεται ωστόσο από την ελπίδα να διαβαστεί από όσο περισσότερο κόσμο γίνεται, γονείς, μη γονείς, όλα τα φύλα, από τους ανθρώπους που εργάζονται στο θέατρο, που βλέπουν θέατρο και που σπουδάζουν θέατρο, από τόσους ανθρώπους όσοι χρειάζονται για να καλύψουμε αυτό το έμφυλο κενό δεδομένων (gender data gap)1Caroline Criado Perez, Invisible Women, Penguin Random House 2019., που μας έχει κληροδοτήσει η μέχρι σήμερα μονομερής καταγραφή της ανθρώπινης ιστορίας και εμπειρίας, σε επίπεδο όχι μόνο πανελλήνιο, βέβαια, αλλά παγκόσμιο.

Τέλος, αφιερώνεται στις ηρωίδες μαμάδες προηγούμενων από τη δική μου γενεών, που επίμονα εργάστηκαν και έζησαν στο αφιλόξενο για εκείνες ελληνικό θέατρο, χωρίς να έρθει ποτέ η στιγμή να αμφισβητηθεί ο τρόπος λειτουργίας του, και σε όσες εξίσου ηρωικά το εγκατέλειψαν.

  1. Επιστροφή στη δουλειά

Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη και τρομακτική αγωνία που καταλαμβάνει κάθε γυναίκα εργαζόμενη στο θέατρο μετά τη γέννα. Είναι το πρώτο σαρωτικό κύμα που έχει να παλέψει. Είναι η αγωνία να μην την ξεχάσουν, η αγωνία να μη βγει απ’ τον μικροσκοπικό μας χάρτη που με δυσκολία μάς χωράει, η αγωνία να συνεχίσει να υπάρχει επαγγελματικά. Στο τρίμηνο μετά τον τοκετό, στον έναν μήνα, ενίοτε ακόμα και στις είκοσι μέρες (!), τελευταίας τεχνολογίας θήλαστρα και ανελέητα ξυπνητήρια, γιαγιάδες, παππούδες, μπαμπάδες και μαμάδες – αν υπάρχουν, βεβαίως – επιστρατεύονται προκειμένου να καταφέρει η νεοτόκος να επιστρέψει πάνω στη σκηνή, κάτω απ’ τη σκηνή, πίσω απ’ τη σκηνή και σαν γνήσια πρωταθλήτρια να είναι και πάλι μάχιμη. Παρούσα. Το εάν έχει προλάβει αυτή η γυναίκα να αντιληφθεί κατά πόσον η αγωνία της είναι δική της ή αν της την έχουν εμφυσήσει και καλλιεργήσει σκηνοθέτες και σκηνοθέτιδες, διευθυντές και διευθύντριες, συνάδελφοι που απόρησαν με τη «γενναία» της απόφαση να γεννήσει ένα παιδί, αλλά και πόσοι ακόμη άγνωστοι ενορχηστρωτές της φρενήρους επικαιρότητας αυτού του τόσο επισφαλούς επαγγέλματος, είναι και μάλλον θα παραμείνει κάτι το ανεξιχνίαστο και το μη μετρήσιμο. Φήμες του 21ου αιώνα πάντως λένε ότι οι χάρτες είναι για να απλώνουν, για να μεγεθύνονται. Αρκεί να συμπεριλαμβάνουν.

Εισπνοή – εκπνοή, λοιπόν, μητέρες. Γιατί τη μοιράζεστε την αγωνία σας. Είναι τόσο κοινή, ανεξάρτητα από ηλικία, ιδιότητα, οικονομική επιφάνεια, που αυτό και μόνο είναι ικανό να τη μετασχηματίσει σε δυνατότητα δημιουργίας ενός ισχυρού, αλληλέγγυου δικτύου.

  1. Γυναίκα καριέρας ή μάνα

Προφανώς δεν έχουμε ακούσει ποτέ την έκφραση «άνδρας καριέρας». Σε κανένα επάγγελμα ο κοινωνικός περίγυρος και το εργασιακό πλαίσιο δεν φέρουν τον άνδρα αντιμέτωπο με το στερεοτυπικό ψευδοδίλημμα «άνδρας καριέρας ή πατέρας;». Κι όμως, η γυναίκα μητέρα το αντιμετωπίζει σε όλους τους επαγγελματικούς χώρους, από την πρώτη στιγμή και για πάντα. Ως προς αυτό το ζήτημα, το πρόβλημα ειδικά με το θέατρο, ειδικά στην ελληνική κοινωνία, είναι σύνθετο: από τη μια το χαμηλότατο κοινωνικό status που έχουν οι εργαζόμενοι στο θέατρο στα μάτια των εξωθεατρικών άλλων και από την άλλη η διαστρέβλωση της έννοιας της αφοσίωσης, όπως την υιοθετούν οι ίδιοι οι άνθρωποι του θεάτρου και όπως τους παραδίδεται από γενιά σε γενιά, δίνουν στο ούτως ή άλλως υπάρχον στερεότυπο πολύπλευρες προεκτάσεις. Η μητέρα που δουλεύει στο θέατρο, είτε με καλλιτεχνική ιδιότητα είτε στην παραγωγή, δέχεται τη ρητή ή άρρητη κοινωνική κριτική που θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε να συνοψίσουμε ως εξής: «καλά, μάνα με μικρό παιδί και τρέχεις στα θέατρα;». Να έτρεχες δηλαδή σε ναυτιλιακά γραφεία ή σε κάποιον όμιλο παροχής υπηρεσιών υγείας, να το καταλάβουμε. Και συγχρόνως η νέα συνθήκη της ζωής της μητέρας συγκρούεται με αυτή τη γερά ριζωμένη μυθολογία του θεάτρου που θέλει τους ανθρώπους του να το τοποθετούν ως τη μία και μοναδική προτεραιότητα εις βάρος της προσωπικής τους ζωής, να ξενυχτάνε οπωσδήποτε και γενικώς να είναι παραγωγικοί κυρίως μετά τη δύση του ηλίου, να κάθονται για ώρες μετά την πρόβα και να συζητάνε, να κοινωνικοποιούνται μετά την παράσταση σε διάφορα στέκια, να καλύπτονται συναισθηματικά μόνο μέσα στο θέατρο και μόνο μέσα από το θέατρο και σε περιπτώσεις ensemble και χρόνιων συνεργασιών κυριολεκτικά να ανήκουν στις ομάδες τους. Σύμφωνα με όλη την προαναφερθείσα κατασκευή, το να κάνεις παιδιά και θέατρο είναι δύο δρόμοι που δεν συναντιούνται πουθενά και η γυναίκα πρέπει να διαλέξει ή τον έναν ή τον άλλο. Δηλαδή, ο ίδιος ο κλάδος τούς αντιμετωπίζει ως δρόμους εχθρικούς, ασύμβατους.

Κι ακόμη κι αν αυτό δεν σας το λέει κανείς ευθαρσώς, μητέρες, συχνά τιμωρείστε που επιλέξατε εκείνο τον άλλο δρόμο. Πώς; Με τη σιωπή του τηλεφώνου και την ανυπαρξία ή την κατακόρυφη μείωση των επαγγελματικών προτάσεων. Άλλωστε, ακόμη κι αν δίνετε το 100% σας εργασιακά, πάντα θα λείπει ένα κομμάτι άτυπης κοινωνικοποίησης και πάντα θα υπάρχουν οι δουλειές που κλείνονται «στην μπύρα». Όμως, τελικά με λιγότερη ρευστότητα στο εργασιακό πλαίσιο, με αυστηρότερο καθορισμό των πρακτικών προδιαγραφών της καλλιτεχνικής δημιουργίας και καλύτερη οργάνωση του χρόνου δουλειάς, σπουδαίες παραστάσεις γίνονται κι αλλιώς. Πλείστα μοντέλα λειτουργίας θεάτρων του εξωτερικού μπορούν να μας το αποδείξουν. Ας τα ψάξουμε.

  1. Πάλη με τον χρόνο

Είναι μια πάλη διαρκής, σκληρή, που αντιλαμβάνομαι ότι μάλλον ξεπερνάει κάθε φαντασία του μη γονέα. Ιδίως στη φάση του θηλασμού, που μπορεί να κρατήσει πολλούς μήνες, η γυναίκα νιώθει ότι κάνει συνέχεια ακροβατικά για να ανταποκριθεί στις ανάγκες του μωρού και παράλληλα στην πρόβα ή στην παράσταση. Το γάλα που φυλάσσεται στην κατάψυξη και περιμένει – θα λήξει η πρόβα εγκαίρως ή όχι; – άλλοτε το προλαβαίνει, άλλοτε όχι, εξαρτάται κι απ’ την κίνηση που θα βρει η μαμά στο δρόμο. Ναι, ναι, πρακτικές λεπτομέρειες, όμως η κάθε μέρα της εξαρτάται ακριβώς από αυτές. Αλλά και αργότερα, σε επόμενες φάσεις, η μητέρα-δημιουργός νιώθει διαρκώς πως δεν μπορεί να έχει τη συγκέντρωσή της πίσω ξανά, πως η πάλη με τον χρόνο την περιορίζει και κατακρεουργεί εκείνη την άπλα της δημιουργικής διαδικασίας που της έμοιαζε αναγκαία για να εμβαθύνει.  Ο προσωπικός χρόνος είναι ανύπαρκτος, οι ώρες δουλειάς προσφέρονται μονάχα μέσα στη βαθιά νύχτα. Αν δε η γυναίκα είναι μονογονέας, η μάχη είναι εντελώς άνιση. Πώς να ανταποκριθεί μια μαμά που μεγαλώνει μόνη το παιδί της στον συνδυασμό των χρονικών απαιτήσεων του θεάτρου ως επαγγέλματος και του προγράμματος ενός παιδιού του δημοτικού, όταν το επάγγελμα δεν ισοσταθμίζει τα αμείλικτα ωράρια με άλλου τύπου παροχές;

Μητέρες, ποτέ δεν θα διασταλεί ο χρόνος και ποτέ δεν θα καταλάβει κανείς τι ζογκλερικά κάνετε για να τα καταφέρετε. Όμως, υπάρχει η λύση – ξέρω, υπάρχουν συντελεστές, ακόμη και οργανισμοί, που θα σοκαριστούν – και είναι το πρόγραμμα: να δίνεται νωρίς, να σέβεται στον μέγιστο δυνατό βαθμό τη γονική σας ιδιότητα και να τηρείται.

H μητέρα που δουλεύει στο θέατρο φέρει την πρόσθετη ενοχή της «όχι και τόσο τέλειας μαμάς» που στερεότυπα αιώνων τής έχουν φορτώσει, τοποθετώντας τον πήχυ εκεί όπου ένας άνδρας ποτέ δεν καλείται να φτάσει.

  1. Σωματική εξάντληση

Μια γυναίκα που την παίρνει ο ύπνος ενώ κρατά το τιμόνι, σταματημένη στο φανάρι, μετά το θέατρο, για σαράντα δευτερόλεπτα. Μια γυναίκα που περνά μέσα από μια τζαμαρία γιατί από την κούραση δεν την είδε. Μια γυναίκα που ξυπνά και είναι τόσο εξαντλημένη που δεν θυμάται σε ποιο θέατρο πρέπει να πάει. Μια γυναίκα που εγκυμονεί και ανεβοκατεβαίνει ατελείωτα σκαλιά με τα πρησμένα της πόδια από τη σκηνή ή την αίθουσα προβών προς την τουαλέτα και πίσω. Μια γυναίκα που αποκοιμιέται πάνω στη σκηνή εν ώρα ανάγνωσης του έργου. Με λίγη παρατηρητικότητα θα τις δούμε αυτές τις γυναίκες, είναι δίπλα μας. Ακόμη και στους χώρους τέχνης, η εργασιακή κουλτούρα βασίζεται στην πεποίθηση ότι οι ανδρικές ανάγκες είναι καθολικές, με αποτέλεσμα το γυναικείο σώμα να προσπαθεί διαρκώς να υπερβεί τα όριά του κι όταν δεν τα καταφέρνει, συχνά να ντρέπεται.

Μητέρες, αν δεν σεβαστούμε το σώμα σας, δεν θα σεβαστούμε ποτέ την ψυχή σας. 

  1. Ενοχή

Η εσωτερικευμένη ενοχή της μητέρας που δουλεύει στο θέατρο είναι μια μύχια, βουβή σύγκρουση, που δύσκολα μπορούμε να κατανοήσουμε, αλλά μπορούμε, αν θέλουμε, να δοκιμάσουμε να την αφουγκραστούμε. Όχι τώρα, διαβάζοντας ένα άρθρο· ας το κάνουμε την επόμενη φορά που θα συναντήσουμε αυτή τη γυναίκα στο θέατρο ανήμερα Χριστούγεννα ή Κυριακή πρωί ή αργά τη νύχτα ή στον μακρινό σταθμό μιας περιοδείας, ενώ συγχρόνως γνωρίζει πως οι οικονομικές απολαβές της δεν θα καταφέρουν να δικαιολογήσουν την απουσία της από το σπίτι και ενώ φέρει την πρόσθετη ενοχή της «όχι και τόσο τέλειας μαμάς» που στερεότυπα αιώνων τής έχουν φορτώσει, τοποθετώντας τον πήχυ εκεί όπου ένας άνδρας ποτέ δεν καλείται να φτάσει.

Είναι μάλλον εξαιρετικά δύσκολο, ωστόσο, μητέρες, πολύ απλά, μην ακούτε τίποτα και κανέναν, είστε ένα θαύμα.

  1. Έλλειψη χώρων και υποδομών

Το 2017 η Apple χαρακτήρισε την έδρα της στις ΗΠΑ ως «το καλύτερο συγκρότημα γραφείων στον κόσμο», ενώ περιελάμβανε ιατρεία, yoga center και πολυτελή σπα, αλλά κανέναν χώρο φροντίδας παιδιών.2https://slate.com/human-interest/2017/05/apple-s-new-headquarters-apple-park-has-no-child-care-center-despite-costing-5-billion.html Φαίνεται μέσα από ένα τέτοιο παράδειγμα πως η αφιλόξενη για τις μητέρες εργασιακή κουλτούρα δεν είναι ζήτημα ούτε χώρας ούτε επαγγέλματος. Ωστόσο, προσωπικά η προσδοκία μου από τους χώρους πολιτισμού είναι και θα είναι πάντοτε μεγαλύτερη. Είναι η σχέση με την ετερότητα και η ενσυναίσθηση που ελπίζω πως καλλιεργούνται μέσα στο θέατρο· είναι η αναγκαία συνύπαρξη που δεν γίνεται να μας χαριστεί, χρειάζεται να την κερδίσουμε βηματάκι βηματάκι· είναι τελικά μια άλλη πρόταση για τον κόσμο, για έναν καλύτερο κόσμο, που κάνει τον ενδοθεατρικό βίο πολιτική πράξη. Σε αυτό τον κόσμο δεν γίνεται οι μητέρες να είναι αόρατες. Κι όμως, δεν θυμάται κανείς μας να έχει δει αλλαξιέρα στις τουαλέτες κάποιου θεάτρου στην Ελλάδα, έτσι δεν είναι; Κι ούτε εύκολα θα αποφάσιζε να πάρει μια μαμά το παιδί της στο θέατρο εν ώρα πρόβας, όταν αυτό είναι τόσο βρώμικο, δεν αερίζεται, έχει γυμνά καλώδια και σκουριασμένα καρφιά και συχνά καπνίζουν οι πάντες. Ακόμη κι όταν δεν έχει τα παραπάνω χαρακτηριστικά, σίγουρα πάντως δεν διαθέτει παιδότοπο ή κάποιον χώρο κατάλληλα διαμορφωμένο. Προ πανδημίας το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου παρουσίασε την έξοχη πρωτοβουλία απασχόλησης των παιδιών των θεατών, όσο οι γονείς τους παρακολουθούν παράσταση. Γιατί να μην ισχύει κάτι αντίστοιχο, τουλάχιστον σε φορείς όπως το Φεστιβάλ και τα κρατικά θέατρα, για τα παιδιά των εργαζομένων; Δεν έχουμε θεατρικούς χώρους που να λαμβάνουν υπόψη τους το παιδί και άρα δεν έχουμε θεατρικούς χώρους που να συμπεριλαμβάνουν τη μητέρα εργαζόμενη.

Μητέρες, μήπως η λύση είναι: παντού με τα παιδιά; Η εικόνα μπορεί να είναι τόσο ισχυρή, που να οδηγήσει αναγκαστικά σε νέες πρωτοβουλίες και σχεδιασμούς.

  1. Οικονομική αγωνία

Η οικονομική ανασφάλεια είναι τεράστια στο θέατρο, αυτό είναι προφανές. Ωστόσο, πουθενά στον κόσμο δεν έχω δει να επιβάλλεται έτσι το αίσθημα του αδύνατου: «δεν θα κάνω παιδιά γιατί δεν θα τα βγάλω πέρα οικονομικά». Μα γιατί ο ίδιος ο χώρος του θεάτρου δεν αναζητά καινούριους μηχανισμούς – ταμεία, επιδόματα, ρυθμίσεις σε όλων των ειδών τις συμβάσεις κι όχι μόνο στις συμβάσεις ηθοποιών και στα κρατικά θέατρα – που να δώσουν προοπτική σε μια νέα γενιά πιθανών μητέρων, οι οποίες με ένα αίσθημα ήττας αποκλείουν τη μητρότητα μονάχα λόγω της οικονομικής αγωνίας, ενώ διαφορετικά θα την επέλεγαν; Γιατί δεν εφευρίσκουμε από την αρχή το πλαίσιο; Μοιάζει να ζούμε σε έναν πολιτισμό που έχει δεχθεί τον φόβο, τον τρέφει επιμελώς και μάς καλεί να μην πολλαπλασιαστούμε, γιατί απλούστατα δεν θα επιβιώσουμε.

Ακόμη και στους χώρους τέχνης, η εργασιακή κουλτούρα βασίζεται στην πεποίθηση ότι οι ανδρικές ανάγκες είναι καθολικές, με αποτέλεσμα το γυναικείο σώμα να προσπαθεί διαρκώς να υπερβεί τα όριά του κι όταν δεν τα καταφέρνει, συχνά να ντρέπεται.

  1. Συνεργάτες

Μητέρες, σας αξίζουν συνεργάτες με κατανόηση. Τελεία.

  1. Οι άλλοι

Οι «άλλοι», οι χωρίς κατανόηση,

όσοι και όσες απορούν που αφήσατε την ευκαιρία του ρόλου για ένα παιδί,

όσοι και όσες σας ζητούν να επιβεβαιώσετε ένα σενάριο που θέλει το θέατρο πάνω από την οικογένεια, σαν να πρέπει να συγκριθούν και να ιεραρχηθούν αυτά τα δύο,

όσοι και όσες ενοχλούνται που θέλετε στα γενέθλια του παιδιού σας να μην είστε στην πρόβα,

όσοι και όσες δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς ώστε να ξέρουν τι όντως χρειάζεται για τη δουλειά τους και άρα να αναγνωρίζουν πως δεν χρειάζεται να είστε εκεί ξενυχτώντας ατελείωτα και διακοσμητικά, γιατί «έτσι κάνουμε στο θέατρο»,

όσοι και όσες κατακλύζονται από ανεπίλυτο θυμό που πηγάζει από το αίσθημα πως έχουν θυσιάσει κάτι για να είναι κι εκείνοι γονείς εργαζόμενοι στο θέατρο, οπότε τώρα «θα θυσιάσεις κι εσύ, ήρθε η σειρά σου»,

όσοι και όσες δεν σας εμπιστεύονται πια επειδή γεννήσατε,

όσοι και όσες δεν σας εμπιστεύονται επειδή ξενυχτήσατε με το παιδί σας, που είχε μια ανήσυχη νύχτα,

όσοι και όσες δεν σας ρωτούν ποτέ πια: «Τι ετοιμάζεις;» αλλά μόνο: «Πώς είναι τα παιδιά;»,

όσοι και όσες δεν βρίσκουν τόσο καλλιτεχνικό το να είσαι μαμά ή εκφράζουν τον θαυμασμό τους μέσα από το: «δεν σου φαίνεται καθόλου ότι είσαι μαμά!»,

όσοι και όσες ξεκινούν το επαγγελματικό ραντεβού προειδοποιώντας με νόημα πως «αυτό το πρότζεκτ είναι πολύ σημαντικό για μένα» και άρα δεν τους αφορά το πρόγραμμά σας,

δεν είναι συνεργάτες. Είναι μάρτυρες μιας άλλης εποχής που έχει παρέλθει.

 

*Ευχαριστώ ολόψυχα την Ιωάννα Βαλσαμίδου (δραματουργό), τη Χριστίνα Θανάσουλα (σχεδιάστρια φωτισμών), τη Γιολάντα Μαρκοπούλου (σκηνοθέτιδα και παραγωγό) και την Πηνελόπη Μαρκοπούλου (ηθοποιό), που συνομίλησαν μαζί μου με αφορμή αυτό το άρθρο, καθώς και πολλές ακόμα μητέρες, φίλες και συναδέλφους, που έχουν κατά καιρούς μοιραστεί μαζί μου τις εμπειρίες τους.

ΔΙΑΔΩΣΤΕ ΤΟ

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email